Қазақстан
Республикасында бiлiм берудi дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттiк
бағдарламасы туралы
Қазақстан
Республикасы Президентінің 2004 жылғы 11 қазандағы N 1459
Жарлығы
Қазақстан Республикасы Конституциясының 44-бабының 8) тармақшасына
сәйкес және Қазақстан Республикасының бiлiм беру жүйесiн дамыту мақсатында қаулы
етемін:
1. Қоса берiліп отырған Қазақстан Республикасында білім берудi дамытудың
2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасы (бұдан әрi - Бағдарлама)
бекiтiлсiн.
2. Қазақстан Республикасының Үкiметi бiр ай мерзiмде Бағдарламаны iске асыру
жөнiндегi iс-шаралар жоспарын әзiрлесiн және бекiтсiн.
3. Орталық және жергіліктi атқарушы органдар, сондай-ақ Қазақстан
Республикасының Президентiне тiкелей бағынатын және есеп беретiн мемлекеттiк
органдар Бағдарламаны iске асыру жөнiнде шаралар
қабылдасын.
4. Бағдарламаның орындалуын қамтамасыз етудi бақылау және үйлестiру Қазақстан
Республикасы Бiлiм және ғылым министрлiгiне жүктелсiн.
5. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлiгi жарты жылда бiр рет,
есептi кезеңнен кейiнгі айдың 25-күнiнен кешiктірмей Қазақстан Республикасы
Президентiнiң әкiмшiлiгiне және Қазақстан Республикасының Yкiметiне Бағдарламаны
iске асыру барысы туралы ақпаратты ұсынсын.
6. Осы Жарлық қол қойылған күнiнен бастап күшiне енедi.
Қазақстан Республикасының
Президентi
Қазақстан
Республикасы
Президентінің
2004
жылғы 11 қазандағы
N 1459
Жарлығымен
Бекітілген
Қазақстан Республикасында бiлiм берудi
дамытудың
2005-2010 жылдарға
арналған
Мемлекеттiк
бағдарламасы
Астана,
2004 жыл
1. Бағдарламаның паспорты
Бағдарламаның
атауы Қазақстан Республикасында бiлiм
берудi
дамытудың
2005-2010 жылдарға
арналған
мемлекеттік
бағдарламасы
Әзiрлеу
үшiн негiз Қазақстан Республикасы
Президентiнiң
2004
жылғы 19 наурыздағы
"Бәсекеге
қабiлетті Қазақстан үшiн,
бәсекеге
қабiлетті экономика үшiн,
бәсекеге
қабiлеттi
халық үшiн" атты
Қазақстан
халқына Жолдауы,
Қазақстан
Республикасы
Президентiнiң 2001 жылғы 4
желтоқсандағы
N 735 Жарлығымен бекiтiлген
Қазақстан
Республикасының 2010 жылға
дейiнгi
Стратегиялық
даму жоспары
Әзiрлеушi
Қазақстан
Республикасы Бiлiм және
ғылым
министрлігi
Мақсаты
Адам ресурстарын даярлау сапасын
арттыру,
жеке тұлға мен қоғамның
қажеттіктерiн
қанағаттандыру үшiн
Қазақстан
Республикасының
2010 жылға
дейiнгi
Стратегиялық
даму жоспарының басымдықтары
негізiнде көп деңгейлi бiлiм берудiң
ұлттық
жүйесiн
жаңғырту
Мiндеттерi
Халықтың барлық жiктерiнiң сапалы
бiлiмге
қол жеткiзуiн қамтамасыз
ету;
бiлiм берудi басқаруды одан
әрi
демократияландыру негiзiнде бiлiм
берудiң
ұлттық жүйесiнiң жұмыс
iстеуiнiң
нормативтiк құқықтық базасын
жетiлдiру;
қазақстандық патриотизмге,
төзушiлiкке,
биiк мәдениетке, адамның құқықтары
мен
бостандықтарын құрметтеуге
тәрбиелеу;
мемлекеттiк тiлдi басым
дамыту;
отандық дәстүрлер, әлемдiк тәжiрибе
және
тұрақты даму қағидаттары негізiнде
бiлiм
берудiң мазмұны мен құрылымын
жаңарту;
12 жылдық жалпы орта бiлiм беруге
көшу;
Бiлiм берудi халықаралық стандартты
жiктеу
(БХСЖ) ұсынымдарына сәйкес кәсiптiк
бiлiм
беру және кадрларды даярлау жүйесiн
қайта
құрылымдау;
оқытудың жинақтаушы кредиттік
жүйесiне
негізделген кадрларды даярлаудың
бiртұтас
үш сатылы моделiн жасау (бакалавриат
-
магистратура -
докторантура);
экономиканың барлық салалары үшiн
жоғары
бiлiктi және бәсекеге қабiлеттi
кадрларды
даярлаудың сапасын
арттыру;
әлемдiк бiлiм кеңiстігіне
ықпалдасу;
бiлiм беру сапасын бағалаудың
ұлттық
жүйесiн
құру;
бiрыңғай бiлiм беру ақпараттық
ортасын
қалыптастыру;
бiлiм беру процесiн оқу-әдiстемелiк
және
ғылыми қамтамасыз етудi
жетiлдiру;
бiлім беру жүйесiнiң
материалдық-техникалық
базасын
нығайту;
бiлiм берудi, ғылым мен
өндiрiсте
ықпалдастыру;
бiлiм берудiң сапасын арттыру
үшiн
экономика секторлары ресурстарын
тартудың
тетiктерiн
жасау;
педагог қызметкерлердiң
әлеуметтiк
мәртебесiн арттыру, бiлiм беру
жүйесiн
қаржымен, кадрмен қамтамасыз
етудi
жетiлдiру, бiлiм беру менеджерлерiн
даярлау;
көп деңгейлi үздiксiз бiлiм беру
жүйесiнде
мемлекеттiң, қоғамның және жеке
тұлғаның
мүдделерiнiң теңдестiгiн қамтамасыз ету
Қажеттi
ресурстар Бағдарламаны iске асыруға қажеттi
және
оларды мемлекеттік бюджет шығыстарының
көлемi
қаржыландыру көздерi 330812,0 млн. теңгенi құрайды,
оның
iшiнде
республикалық
бюджет қаражатынан
-
175
769,8 млн. теңге, жергілiктi
бюджеттер
қаражатынан
- 155 042,2 млн. теңге.
Жылдар Барлығы
Республика.
Жергілiк.
бойынша
лық
бюджет ті
бюджет
2005
жыл 41
402,2 23
379,8 18
022,4
2006
жыл 53
514,2 34
036,9 19
477,3
2007
жыл 53
855,9 32
150,8 21
705,1
2008
жыл 57
769,3 26
216,8 31
552,5
2009
жыл 61
600,0 29
484,4 32
115,6
2010
жыл 62
670,4 30
501,1 32 169,3
Бағдарламаны
2006-2010
жылдарда
қаржыландыру
көлемi тиiстi қаржы
жылына
арналған республикалық және
жергілiктi
бюджеттердi жоспарлау кезiнде
нақтыланатын
болады.
Күтiлетiн
нәтижелер Бағдарламаны iске асырудың
нәтижесiнде:
кәсiби
мiндеттерiн дербес әрi
шығармашылық
тұрғыдан шешуге, кәсiби
қызметтің
тұлғалық
және қоғамдық маңызын
түсiнуге,
оның
нәтижелерi үшiн жауап беруге
қабілетті
кәсiби
құзыреттi жеке тұлғаны,
бәсекеге
қабілетті
маманды қалыптастыруды
қамтамасыз
ететiн бiлiм берудi
басқарудың
тиiмдi
жүйесi
құрылатын
болады;
"баршаның ғұмыр бойы бiлiм
алуы"
қағидатын
iске асыру қамтамасыз
етiлетiн
болады;
нәтижеге бағдарланған
сапалы,
бәсекеге
қабілетті бiлiм алу үшiн
жағдай
жасалатын
болады;
12 жылдық жалпы орта бiлiм
беруге
көшу
жүзеге
асырылады;
бiлiм
берудiң барлық деңгейiне
қол
жетiмдiлiк
пен сабақтастық
қамтамасыз
етiледi;
бiлiм берудi басқа да
әлеуметтік
салалармен
және экономика салаларымен
салыстырғанда
озыңқы
дамыту қамтамасыз
етiледi;
мамандарды
даярлаудың үш
сатылы:
бакалавриат-магистратура-докторантура
моделiне
көшу жүзеге асырылатын
болады;
бiлiм
берудiң барлық деңгейiн ғылыми
және
оқу-әдiстемелiк
қамтамасыз етудiң
тиiмдi
жүйесi
жасалады;
бiлiм
беру жүйесiнiң бiрыңғай білім
беру
ақпараттық
ортасы
құрылады;
халықаралық
статистикалық
стандарттарға
барабар
бiлiм берудiң
статистикалық
көрсеткiштер
жүйесi
құрылады;
бiлiм
беру жүйесiн дамытудың
мониторингі
және
оны болжау жүйесi, бiлiм беру
сапасын
бағалаудың
ұлттық жүйесi
құрылады;
педагог
қызметкерлердi мемлекеттік
қолдау
күшейтiледi
және олардың еңбегін
ынталандыру
тетiктерi
жетiлдiрiледi;
бiлiм берудi қаржыландырудың
жаңа
тетiктерi
әзiрленедi;
кадрларды
кәсiби даярлаудағы
әлеуметтiк
серіктестік
үшiн жағдай
жасалады;
бiлiм беру саласындағы
ғылыми
және
инновациялық
қызмет жандандырылатын болады.
Iске
асыру мерзiмдерi 2005-2010
жылдар
Бағдарлама екi кезеңде iске
асырылатын
болады:
бiрiншi кезең - 2005-2007
жылдар;
екiншi
кезең - 2008-2010 жылдар.
2. Кiрiспе
Қазақстан Республикасында бiлiм берудi дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасы (бұдан әрi - Бағдарлама) Қазақстан Республикасы
Президентiнiң 2004 жылғы 19 наурыздағы "Бәсекеге қабiлеттi Қазақстан үшiн,
бәсекеге қабілеттi экономика үшiн, бәсекеге қабiлеттi халық үшiн" атты Қазақстан
халқына Жолдауына, Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2001 жылғы 4
желтоқсандағы N 735 Жарлығымен бекiтiлген Қазақстан Республикасының
2010 жылға дейiнгi Стратегиялық даму жоспарына сәйкес әзiрлендi. Бағдарлама
бiлiм беру саласындағы мемлекеттiк саясаттың стратегиясын, негiзгi бағыттарын,
басымдықтарын, мiндеттерiн және оны iске асыру тетiктерiн айқындайды әрi
Қазақстан Республикасының заңнамасына, бiлiм беру жүйесiн басқару мен
қаржыландыруға, құрылымы мен мазмұнына, кадр саясатына және әлеуметтiк саясатқа
өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу үшiн негiз болып
табылады.
Осы Бағдарламаны әзiрлеу жаңа
экономикалық және әлеуметтiк-мәдени жағдайларда қазақстандық бiлiм беру
жүйесiнiң алдында тұрған бiлiм беру сапасын арттыруға, стратегиялық мiндеттердi
шешуге бағытталған түбегейлi қайта өзгертулердiң қажеттiгінен
туындады.
Бағдарлама Қазақстан Республикасы
Президентiнiң 2000 жылғы 30 қыркүйектегi N 448 Жарлығымен бекiтiлген
"Бiлiм" мемлекеттiк бағдарламасын (бұдан әрi - "Бiлiм" бағдарламасы) iске
асырудың нәтижелерiн талдау негiзiнде әзiрлендi.
3. Бiлiм беру жүйесiнiң жай-күйін
талдау
Қазақстан Республикасын әлемдiк қоғамдастық нарықтық экономикалы мемлекет
ретiнде таныды. Тәуелсiздігінiң қысқа тарихи кезеңiнде елiмiз әлемдiк
қоғамдастыққа ықпалдаса отырып, экономикада айтарлықтай өсуге қол
жеткiздi.
Осы орайда, қоғамдық даму
деңгейiнiң, елдiң экономикалық қуаты мен ұлттық қауiпсiздігiнiң өлшемдерi
ретiнде бiлiм беру жүйесiнiң, адам ресурстарының рөлi мен маңызы арта түседi.
Қоғамдық қатынастар жүйесiндегi өзгерiстер бiлiм беруге, одан ұтқырлықты, жаңа
тарихи кезеңнiң болмысына барабар әрекет етудi және экономиканың даму
қажеттiктерiне сай болуды талап ете отырып әсерiн
тигiзедi.
Жедел өзгерiп тұратын әлем және
ақпарат легiнiң ұлғаюы жағдайында iргелi пәндiк бiлiм мiндеттi, бiрақ ол бiлiм
берудiң жеткiлiктi нысанасы болып табылмайды. Оқитындар қазақстандық бiлiм беру
жүйесi бағыт алған бiлiмнiң, дағды-бiлiктiң жиынтығын (бiлiм үстемдiгi) меңгерiп
қана қоймауға тиiс. Оқитындардың өзiн барынша көрсете бiлу және қоғам өмiрiне
пайдалы түрде қатысу үшiн (құзыреттiлiк) ақпаратты өз бетiнше табу, талдау,
құрылымдау және тиiмдi пайдалану дағдысын бойына сiңiру әлдеқайда маңызды да
күрделi. Қазақстандық бiлiм беру жүйесi оның әлемдiк бiлiм беру кеңiстiгiнде
лайықты орын алуына мүмкiндiк бермейтiн ескiрген әдiснамалық базасы, құрылымы
мен мазмұны жағдайында дамуын жалғастыруда. Бiлiм беру мазмұны фактологиялық
күйiнде қалып отыр және оқитындарды қоғам өмiрiне құзыретті, жауапты әрi
шығармашылық тұрғыдан қатыстыра отырып даярлауға бағдарланбаған. Өңiрлiк
деңгейде бiлiм берудi басқарудың бiрiздендiрiлген жүйесiнiң болмауы, бiлiм беру
бөлiмдерiнде мамандардың штат санының жетiспеушілiгi бiлiм берудi басқарудың
тиiмдiлігіне керi әсер етедi.
Мектепке
дейiнгі тәрбие мен оқыту
Көптеген дамыған елдер мектепке дейінгі бiлiм беруге тең қол жеткiзу үшін
мүмкiндiктер жасайды. Бұл тек қаржыландыру деңгейiнде ғана емес (Экономикалық
ынтымақтастық және даму ұйымы елдерiнiң бiлiм берудiң жалпы бюджетiнен 9,5 %,
1999 ж.), сонымен қатар балалардың толық күнге немесе қысқа уақытқа келуiне
негізделген мектепке дейiнгi тәрбиенiң әр түрлi модельдерiн жасаудан да айқын
көрiнедi: мiндетті аналар мектептерi, сәбилерге арналған мектептер, 3-тен 5
жасқа дейiнгi балаларға арналған мектептер, ойын топтары, балаларды қарау және
күту топтары.
Қазақстанда 2000 жылмен
салыстырғанда мектепке дейiнгi ұйымдардың саны 12 бiрлiкке (1%), ал олардағы
балалардың контингентi 25 421 балаға (18,7 %) өстi, бұл мектепке дейінгі
тәрбиелеу мен оқыту сұраныстарының өсуi мен осы сұраныстарды қанағаттандыру
мүмкiндiктерi арасындағы теңсiздiктi айғақтайды (1-кесте). Нәтижесiнде мектепке
дейiнгі ұйымдардағы 100 орынға 105-тен 130-ға дейiн баладан келдi. Тұтастай
алғанда, республика бойынша 22 мыңға жуық бала мектепке дейінгі ұйымдарға
орналасу үшiн кезекте тұр, бес-алты жастағы 127 мың бала мектепалды
бағдарламаларымен қамтылуға тиiс.
1-кесте
____________________________________
Жылдар | Желi |
Контингент
____________________________________
2000 1144
135287
2001 1167
146375
2002 1162
153965
2003
1156
160708
____________________________________
Мектепке дейiнгi тәрбие жүйесiнде 16,3 мың педагог қызметкер еңбек етуде,
олардың 38,7%-ының жоғары бiлiмi, 52,8%-ының арнаулы орта педагогикалық бiлiмi,
6,4%-ының аяқталмаған жоғары педагогикалық бiлiмi және 2,1%-ының орта бiлiмi
бар. Мектепке дейiнгi ұйымдар педагогтерiнiң 40 %-ының ғана жоғары және бiрiншi
санаттары бар, ал 31,2 %-ының санаты жоқ.
Мектепке дейiнгi тәрбиенiң нормативтік құқықтық және оқу-әдiстемелiк базасы
құрылуда. Мемлекеттiк және орыс тiлдерiндегі 82 атаудан тұратын 19
оқу-әдiстемелiк кешен әзiрлендi, сынақтан өткiзiлдi және 2003/2004 оқу жылында
алғаш рет енгiзiлдi.
1999 жылы Қазақстанда
балалардың мiндеттi мектепалды дайындығы енгізілдi, бұл балаларды мектепалды
дайындық бағдарламасымен қамтуға әсер еттi (1-диаграмма).
1-диаграмма
Балаларды
мектепалды дайындықпен және мектепке
дейінгі оқытумен қамту
көрсеткіштерi (%)
(1-диаграммадағы
көрсеткіштерді қағаз мәтінінен қараңыз)
Сонымен қатар мектепке дейінгі бiлiм беруде де бiрқатар проблемалар бар. Қазiргі
таңда мектепалды дайындықтағы тек 40%-ға жуық бала ғана жергілiктi бюджет
есебiнен оқулықтармен қамтамасыз етiлген. Жұмыс iстеп тұрған балабақшалардағы
жиhаздар, спорттық мүкәммал, кiтапхана қоры, ойыншықтар, оқытудың көрнекi
құралдары моральдық тұрғыдан ескiрген және табиғи тозған. Аудандық және қалалық
бiлiм беру бөлiмдерiнiң 58%-ы ғана мектепке дейінгі тәрбие мамандарымен
жасақталған.
МКәК (мемлекеттiк коммуналдық
қазыналық кәсiпорындар) мәртебесiне ие мектепке дейiнгi ұйымдарды қалдық
қағидаты бойынша қаржыландыру балалардың балабақшада болу ақысының өсуiне әкелiп
соқты және мектепке дейінгі ұйымдарға аса мұқтаж халықтың табысы аз және
әлеуметтiк жағынан шетiн жiктерiне ауыр тидi.
Тұтас алғанда, мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту бiр жастан алты жасқа дейінгі
балалардың балабақшалармен қамтылуының төмендiгін көрсетедi (19,1%). Мектепалды
дайындықтағы мiндетті бағдарламаны бес жастағы балалардың 40%-ы және алты
жастағы 60% бала ғана алады.
Жалпы
орта білім беру
Жалпы бiлiм беретiн мектептегi реформалардың шетелдiк тәжiрибесi оқытудың
мерзiмiн 12-13 жылға дейiн ұзартуды, жоғары сатыдағы оқушылардың оқудағы
жетiстiктерi мен кәсiби оқытуды сыртқы бағалау жүйесiн енгiзудi
көздейдi.
Қазақстанның жалпы орта бiлiмi жалпы
бiлiм беретiн мектептер санының көбеюiмен әрi демографиялық және көшi-қон
процестерiне орай жекелеген өңiрлерде шағын жинақталған мектептердiң өсуiне
ықпал еткен оқушылар контингентiнiң азаюымен сипатталады
(2-кесте).
2-кесте
__________________________________________________
Оқу жылы
|
Мектептер саны | Оқитындар
контингенті
__________________________________________________
2000/2001
8109 3043,3
2001/2002
8171 3019,5
2002/2003
8164 3095,6
2003/2004
8260 3026,2
__________________________________________________
Республикада 4272 жалпы бiлiм беретiн шағын жинақталған мектеп (бұдан әрi - ШЖМ)
жұмыс iстейдi (жалпы мектептер санының 52%-ы). Оларда 429,1 мың бала (жалпы
оқитындар контингентiнiң 14,1%-ы) оқиды. ШЖМ-нiң бiр оқушысын оқытуға жұмсалған
шығын қалыпты мектепке қарағанда (өңiрлерге байланысты) 30-100%-ға жоғары.
Мектептердiң тұрғын жерден алыс орналасуына байланысты 37 мың баланы тасымалдау
ұйымдастырылған.
Қазiргі таңда 3687 (44,6%)
қазақ тiлiнде оқытатын, 2069 (26,1%) қазақ және орыс тiлдерiнде оқытатын жалпы
бiлiм беретін мектептер жұмыс iстейдi. Мемлекеттік тiлде оқытатын мектептердегі
оқушылардың контингентi ұлғайып келедi. Егер 2000 жылы оқушылардың 52,1%-ы
мемлекеттік тiлде оқыған болса, ал бҮгінгi таңда 54,8%-ы оқиды. Өзбек, ұйғыр,
немiс, тәжiк, украин және басқа да ана тiлдерiнде оқытатын мектептер жұмыс
iстейдi.
Республиканың жалпы бiлiм беретін
мектептерiнде 270 мыңнан астам педагог жұмыс iстейдi, оның iшiнде 195,8 мыңының
жоғары бiлiмi, 60 мыңнан астамының кәсiптiк орта бiлiмi бар. 36,5 мың педагог
жоғары санатты, 67 мыңы бiрiншi санатты. Шағын жинақталған мектептерде 64 мыңнан
астам мұғалім жұмыс iстейдi.
Жалпы бiлiм
беретін мектептердiң оқу процесiне оқушы-жетім балалар, тұрмысы төмен және көп
балалы отбасыларындағы балалар тегін қамтамасыз етiлетiн 1-8 сыныптарға арналған
жаңа буын оқулықтары енгізiлген. Кәсiптiк мектептерде (лицейлерде), колледждерде
арнайы пәндер бойынша отандық оқулықтар
енгiзiлуде.
"Бiлiм" мемлекеттік бағдарламасын
iске асыру нәтижесiнде психологиялық-медициналық-педагогикалық
консультациялардың саны 27 бiрлiкке артты, бұл арнайы оқытуға мұқтаж балаларды
анықтауды қамтамасыз етуге мүмкiндiк бередi.
Республикада 614 интернат мекемелерi жұмыс iстейдi, оларда мемлекет есебiнен 75
мыңға жуық жетiм балалар, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, тұрмысы
төмен және көп балалы отбасыларынан шыққан балалар, девиантты мiнез-құлықты
балалар тұрады, 18 балалар интернат-Үйлерi жұмыс iстейдi, оның iшiнде бiреуi
дене бiтiмiнде кемшiлiгі бар балаларға арналған, онда толық мемлекеттік
қамқорлыққа алынған 2,8 мың бала тәрбиеленуде.
5 отбасы үлгiсiндегі балалар ауылы және 17 жасөспiрiмдер үйлерi ашылды, онда
өмiр сүру жағдайы отбасына жақын. Тәрбие берудiң патронаттық нысаны даму
үстiнде.
2000 жылдан бастап мектептен тыс
ұйымдардың саны 25 бiрлiкке, оқушыларды қамту 1,6%-ға артты
(3-кесте).
3-кесте
__________________________________________
Оқу жылы |
Мектептен тыс |
Контингент
|ұйымдардың
саны|
__________________________________________
2000/2001
568
219126
2001/2002
598
251684
2002/2003
617
266547
2003/2004
629
291545
__________________________________________
Сонымен қатар жалпы орта бiлiм беруде өз шешiмiн күткен проблемалар да
анықталуда. Оқулықтар шығару тәжiрибесiнiң, авторлар мектептерiнiң, толыққанды
сараптаманы қамтамасыз етудiң қаржылық тетiгін және институционалдық қолдаудың
жоқтығынан оқулықтардың сапасы педагогтер қауымын қанағаттандырмай
отыр.
Ескiргендердi пайдалану және қазiргi
заманғы оқу жиhаздары мен жабдықтарының, спорт мүкәммалының (әсiресе, ауылдық
мектептерде) жоқтығы мемлекеттік жалпыға бiрдей бiлiм беру стандарттары
талаптарын толық көлемде орындауға мүмкiндiк бермей отыр және балалар мен
жасөспiрiмдер денсаулығына керi әсерiн тигiзедi. Республиканың әрбiр үшiншi
мектебiнде пән кабинеттерi: химия, физика, биология, математика және т.б.,
мамандандырылған зертханалар мен спорт залдары
жоқ.
256 мектеп авариялық жағдайда тұр. 2
мыңнан астам мектеп күрделi жөндеуге мұқтаж. Елiмiз бойынша оқушы орнына
тапшылық 500 мыңға жуық орынды құрайды.
Пәндiк
көзқарасқа негiзделген мемлекеттік жалпыға мiндетті бiлiм беру стандарттары
оқушылардың өмiр жолын таңдауына, мүдделерi мен перспективаларын нақты
белгiлеуiне оң негiз бола алмайды. Жоғары сынып оқушыларының 30%-ы ғана
өздерiнiң қабiлеттерiне сәйкес келетiн кәсiптік қызметті саналы түрде таңдайды.
Болашақ мектеп түлектерiнiң 70%-ының өзiн-өзi бағалау деңгейi өте төмен және өз
бетiнше өмiр сүруге дайын емес. Жоғары сатыда бейiндi оқытудың жетiспеушiлігінен
еңбек нарығында мектеп бiтiрушiлерге деген сұраныс
жоқ.
Кешендi тестілеудің нәтижелерi
талапкерлердiң бiлiм деңгейлерiнiң жоғары еместігін көрсетедi. Қанағаттанарлық
емес баға алғандар үлесi 5 жыл бойы өзгерiссiз қалып отыр және олар 28-30%-ды
құрайды. 2004 жылғы ұлттық бiрыңғай тестiлеудiң (ҰБТ) қорытындылары мектеп
бiтiрушiлердiң 24,2%-ы жинауға болатын 120 баллдың 40 баллдық өту деңгейiн жинай
алмағанын, оқушылардың тек 0,7%-ы 101-120 балл жинап, үздiк бағаларын
дәлелдегенiн көрсетедi.
120 мыңнан астам
мүмкiндiгі шектеулi балалардың үштен бiр бөлiгі ғана түзеу ұйымдарында арнайы
бiлiм берумен қамтылған. Арнайы бiлiм берудiң нормативтiк құқықтық және
бағдарламалық-әдiстемелiк базасы, түзеу мекемелерi үшiн педагог
кадрларды даярлау және қайта даярлау жүйесi жетілдiрудi және жаңартуды
қажет етедi. Мүмкiндiктерi шектеулi балаларды орталықтандырылған есепке алу
жүйесi жоқ. Инклюзивтiк бiлiм беру нашар дамуда.
Бастауыш
және орта кәсіптік білім беру
Дамыған елдердегі кәсiптiк бiлiм беру жағдайына жасалған талдау кадрларды
даярлау процесiне қатысу үшiн жұмыс берушiлердi көтермелеу тетiктерiнiң,
сондай-ақ кәсiптiк бiлiм берудiң сапасын (бiлiктiлiктi беру мен қуаттау ұлттық
орталықтары) реттеудiң институционалдық негізiнiң бар екенiн және кәсiптiк
бағдарламалардың аса ұтқырлығы мен кiрiгуiн
айғақтайды.
Қазақстан Республикасының бастауыш
және орта кәсiптiк бiлiм беру жүйесi 722 оқу орнынан, оның iшiнде жалпы оқушылар
контингентi 341,3 мың адам 307 кәсiптiк мектеп (лицейлер) пен 415 колледжден
тұрады.
Кәсiптiк бастауыш бiлiм беретiн оқу
орындарында оқитындардың контингентi 2000 жылдан бастап 2004 жылға дейiн 10,3
мың адамға ұлғайды. (4-кесте).
4-кесте
__________________________________________________________________
Оқу
жылы | КМ (КЛ) саны |Оқитындардың|Мембюджет қаражаты
есе.
|
| контингенті |бiнен
оқитындардың
саны
__________________________________________________________________
2000/2001
306
88,3 75,4
2001/2002
312
88,1 72,1
2002/2003
312
89,6
82,3
2003/2004
307 98,7
91,3
__________________________________________________________________
2000 жылмен салыстырғанда колледждер саны жекеше оқу орындарын ашу есебiнен 101
бiрлiкке өстi. Колледждерде оқитындардың контингентi 86,5 мың адамға артты
(5-кесте).
5-кесте
__________________________________________________________________
Оқу
жылы |Колледждер саны|Оқитындардың|Мембюджет қаражаты
есе.
|
| контингенті |бiнен
оқитындардың
саны
__________________________________________________________________
2000/2001
314
156,1 43,8
2001/2002
349 189,8 45,7
2002/2003
382
207,9 54,8
2003/2004
415 242,6 63,3
__________________________________________________________________
Бастауыш және орта кәсіптік бiлiм беретiн оқу орындарында 28,1 мың педагог жұмыс
iстейдi. Оның iшiнде 2231 адамның жоғары бiлiмi бар, 5647 адамның кәсiптік орта,
қалғандарының техникалық орта бiлiмi бар. 7580 адам жоғары санатқа, 6989 адам
бiрiншi санатқа ие. Колледждерде 5 ғылым докторы және 96 ғылым кандидаты жұмыс
iстейдi.
Сонымен қатар, тез өзгерiп отырған
экономикалық жағдайда бiлiм беру қызметтерiнiң реттелмеген нарығының дамуы,
жұмыс берушi мен бастауыш және орта кәсiптiк бiлiм беру жүйесi арасында
әлеуметтік серiктестiктiң болмауы бiлiм беру деңгейi және экономика секторлары
бойынша кадрлар даярлаудағы тепе-теңдiктiң болмауына әкеп соқты. Тұрғындардың 10
мыңына шаққанда техникалық және қызмет көрсету еңбегі мамандарын даярлаудың саны
жоғары бiлiм беру саласына қарағанда едәуiр төмен және ол колледждерде - 162
оқушыны, кәсiптiк мектептерде - 66 оқушыны, ал жоғары оқу орындарында 439
студентті құрайды. әызмет көрсету саласы және өндiрiстiк емес сектор үшiн
кадрларды даярлаудың артуы байқалады, ал техникалық, құрылыс және ауыл
шаруашылығы мамандарына деген сұраныс қанағаттанарлықсыз күйде қалып отыр
(2-диаграмма).
2-диаграмма
(қағаз мәтінінен қараңыз)
Жұмыс берушiлер мен басқа да әлеуметтiк серiктестер техникалық және қызмет
көрсету еңбегі мамандарын даярлау тапсырысын түзуге нашар тартылған. Кәсiптiк
бiлiм берудi және кадрларды даярлауды ұйымдастыруға экономиканың жекеше
секторының қаражаттарын тарту тетiгі жоқ. Кәсiптiк мектептердiң 122 ғимараты
(45%) күрделi жөндеуді, 115 ғимарат (42,1%) ағымдағы жөндеудi талап етедi,
кәсіптік циклдегi 153 кабинет, жалпы бiлiм беру циклiндегі 146 кабинет, 108 оқу
зертханасы, 78 оқу шеберханасы, 33 асхана, 72 медициналық пункт
жетiспейдi.
Өндiрiстiк оқытуды ұйымдастыруға,
оқу материалдарын, құралдар мен жабдықтарды сатып алуға, кадрларды қайта
даярлауға және олардың бiлiктілігін арттыруға қаржы қаражаты бөлiнбей
отыр.
Бөлiнген қаржы қаражаты, негiзiнен,
жалақы мен әлеуметтiк салық төлеуге (54%), тамақтануға, киiм-кешекке және
стипендияға (23%), коммуналдық қызметтер көрсетуге (10%), үй-жайларды
күтiп-ұстауға және қызметтер көрсетуге (3%)
жұмсалады.
Кәсiптiк мектептер мен
колледждердегi кадр тапшылығы арнайы пәндердiң 934 оқытушысын және өндiрiстiк
оқыту шеберiн құрайды. Кәсіптік мектептер мен колледждердегi кадр құрамының
қартаю, неғұрлым бiлiктi оқытушылардың шағын және орта бизнеске кету үрдiсi
сақталып отыр. Жас мамандардың еңбекақының және педагогтің әлеуметтік
мәртебесiнiң төмендеуiнен кәсiптiк мектептер мен колледждердегi жұмыс icтеугe
деген ынтасы жоқ.
Облыстық деңгейде кәсiптiк
бiлiм беру және кадрларды даярлайтын оқу орындарының басқару мен оқу-әдiстемелiк
қамтамасыз ету құрылымы осы оқу орындарының басқару және қаржыландыру
функциялары жергiлiктi өкiлдi орындарға және атқарушы билiк органдарына берiлген
сәттен бастап (1996 жыл) нығайтылмаған.
Кәсіптік бiлiм беру мен техникалық және қызметтер көрсету еңбегi кадрларын
даярлаудың құрылымы мен бiлiм беру бағдарламалары бiлiктілiк деңгейлерi бойынша
Техникалық және кәсіптік бiлiм беру туралы ұсынымдарына (ЮНЕСКО, 2001 жыл),
Бiлiм берудi халықаралық стандартты жiктеу бағдарламасының өлшемдерiне (БХСЖ,
1997 жыл) сәйкес келмейдi, бұл кәсiптiк бiлiм беру жүйесiнiң ұтқырлығын,
икемдiлігін азайтады және әлемдiк бiлiм кеңiстігінде танылу ықтималдығын
төмендетедi.
Жоғары
бiлiм беру
әлемнiң алдыңғы қатарлы елдерiнде жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі бiлiм
беру жүйесiнiң дамуын талдау онда кредиттік бiлiм беру жүйесiне негізделген,
кадрлар даярлаудың үш сатылы моделiнiң кең тарағанын көрсетедi:
бакалавриат-магистратура - Ph.D докторантурасы. Бұл модель АҚШ
университеттерiнде және Еуропаның көптеген елдерiнде қолданылады. Ол неғұрлым
икемдi де тиiмдi болып табылады, академиялық ұтқырлықты және еңбек нарығының тез
өзгерiп тұрған шағында түлектерге деген сұранысты қамтамасыз
етедi.
Қазақстан Республикасының жоғары бiлiм
беру жүйесiнде 180 жоғары оқу орны және ЖОО-ның 86 филиалы бар. 9 жетекшi
университеттің ерекше мәртебесi бар. Педагог кадрларды даярлау және олардың
бiлiктiлiгін арттыру жүйесiн жетiлдiру мақсатында 2004 жылы 5 мемлекеттік
педагогикалық ЖОО-ы ашылды.
Жоғары оқу
орындарының саны, студенттер контингентi және мемлекеттік бiлiм беру тапсырысы
өсiп отыр (6-кесте).
6-кесте
__________________________________________________________________
Оқу
жылы | Жоғары оқу |Оқитындардың|
Мемлекеттік тапсырыс
(оқуын
|орындары саны| контингенті |
жалғастырушылардан
басқасы)
__________________________________________________________________
2000/2001
181
440715
21970
2001/2002
182
514738
25265
2002/2003
173
590982
25465
2003/2004
180
656561
26465
__________________________________________________________________
Жоғары оқу орындарының 41 мың адамды құрайтын профессор-оқытушы құрамының
2520-сы ғылым докторы және 11610-ы ғылым кандидаты. 10000 тұрғынға шаққандағы
студенттердiң саны 2000-2001 оқу жылындағы 257 адамнан 2003-2004 оқу жылында 439
адамға артқан.
2000 жылы қабылданған "Бiлiм"
мемлекеттік бағдарламасын iске асыру барысында жоғары бiлiм беру
мамандықтарының жiктеуiшi жетiлдiрiлген. Оқу процесiнiң технологиялы болуын
қамтамасыз еткен бастауыш курстардың бiрiздендiрiлген бiлiм беру
бағдарламаларымен қоса жоғары бiлiм берудiң мемлекеттік жалпыға мiндеттi
стандарттары әзiрлендi. Жоғары бiлiмге даярлық мамандықтары мен бағыттарының
пәндерi 7000 үлгі оқу бағдарламаларымен қамтамасыз
етiлдi.
Кәсiптiк жоғары бiлiм алуға тең қол
жеткізудi қамтамасыз ету және неғұрлым дайындалған жастарды iрiктеу мақсатында
кешендi тестiлеу немесе ұлттық бiрыңғай тестiлеу жүргiзу және конкурстық негізде
мемлекеттiк білім беру гранттары мен кредиттерiн беру арқылы студенттер
контингентiн қалыптастырудың жаңа моделi
енгізiлдi.
Кадрларды даярлау жүйесiн әлемде
жалпы қабылданған бакалавр-магистр моделiне көшiрудiң негіздерi қаланды. Жоғары
оқу орындарына айтарлықтай академиялық еркiндiк берiлдi. Оқытуда пайдаланылатын
ғылыми зерттеулер жанданып, академиялық ұтқырлық арта түстi. Қазақстан
Республикасының 19 мыңға жуық азаматы әлемнiң 35 елiнде оқиды, оның iшiнде 16,4
мыңы Ресей жоғары оқу орындарында оқиды. 800 адам Қазақстан Республикасы
Президентiнiң "Болашақ" халықаралық стипендиясының иегерi болды. Республиканың
жоғары оқу орындарында 8690 шетел азаматы
оқиды.
Сонымен қатар жекелеген жоғары оқу
орындарының және олардың көптеген филиалдарының зияткерлiк, кадрлық,
материалдық-техникалық әлеуетiнiң жетiспеуiнен талапкерлердiң және студенттердiң
даярлық деңгейiне қоятын талаптарының төмендеуi мамандарды даярлау сапасының
төмендеуiне әкеп соқтырады. Бұл жоғары оқу орындарын кадрмен қамтамасыз етуге
және олардың материалдық-техникалық базасына қойылатын талаптарды күшейту
бағытындағы нормативтiк құқықтық базаны жетiлдiру қажеттiгін
туындатады.
Жоғары оқу орындарындағы бiр
бейiндi мамандықтарға даярлау жоспарлы экономикаға тән тұрақты салаларға және
тұтынушыларға ғана бағдарланған. әлеуметтік серiктестiк және кадрларды атаулы
даярлау, әсiресе, өңiрлiк деңгейде одан әрi дамытуды қажет етедi. Техникалық,
аграрлық, технологиялық, ветеринарлық мамандықтар бойынша мемлекеттiк тiлдегi
оқулықтар мен оқу құралдарының тапшылығы байқалады. Жоғары оқу орындарындағы
оқулықтардың, оқу-әдiстемелiк және ғылыми әдебиеттердiң 50 %-ы жаңартуды талап
етедi.
Қазақстандық және шетелдiк бiлiм беру
бағдарламаларын, бiлiм туралы құжаттарды өзара есепке алу және өзара тану
тетiктерiн әзiрлеу процесi баяу жүруде, ол студенттер мен оқытушылардың
академиялық ұтқырлығын тежейдi.
Жоғары
оқу орнынан кейiнгi бiлiм
Бюджеттiк негiздегі аспирантура 48 мемлекеттік жоғары оқу орнында, 5 мемлекеттік
емес жоғары оқу орнында және 66 ғылыми ұйымда, докторантура 15 мемлекеттiк
жоғары оқу орнында және 23 ғылыми ұйымда жұмыс
iстейдi.
Соңғы жылдары аспирантураны ғылыми
дәреже алып бiтiрушiлер 18%-дай ғана, бұл ғылыми кадрларды даярлаудың қазiргi
жүйесiнiң тиiмдiлiгiнiң төмендiгiн көрсетедi.
Жоғары оқу орнынан кейiнгi бiлiм беру бағдарламалары ғылыми және ғылыми-педагог
кадрларды даярлаудың сапасын басқаруға мүмкiндiк бермейдi. Ғылыми
жетекшiлердiң (консультанттардың), бiлiм және ғылым ұйымдарының аспиранттар мен
докторанттарды оқыту нәтижелерi үшiн жауапкершiлiгi
төмендеген.
Бiрқатар бағыттар, оның iшiнде
медицина мамандықтары (трансплантология және жасанды органдар, нейрохирургия,
гематология, емдiк дене шынықтыру, спорттық медицина және т.б.) бойынша ғылыми
кадрларға деген тапшылық бар, бұл республикада тиiстi ғылыми мектептердiң
болмауына байланысты. Ғылыми-зерттеу институттарында және жоғары оқу
орындарында кадрлардың "қартаюы" орын алуда. Егер 10 жыл бұрын ғылым
докторларының орташа жасы 56 жасты құраса, ал қазiргі уақытта 62 жасты құрайды,
ғылым кандидаттарының жасы тиiсiнше - 44 және 47
жас.
Ғылыми ұйымдардың жоғары оқу
орындарының бiлiм беру процесiне қатысуы болмашы. Бiлiм берудiң мазмұны мен
ғылымның қазiргi жағдайының арасындағы алшақтық маман даярлаудан жаңа ғылыми
идеяларды шығармашылықпен қабылдай алатын, жаңа технологияларды алға апарушы
және қазiргі заманғы технологиялық процестердi басқара алатын зерттеушi маман
даярлауға толыққанды көшудi жүзеге асыруға мүмкiндiк
бермейдi.
Педагогика ғылымдары бойынша
жүргізiлген көптеген зерттеулердiң практикалық мәнi төмен. Соңғы жылдары
педагогика ғылымдары бойынша 140-қа жуық докторлық және 600 кандидаттық
диссертация қорғалғанына қарамастан, ондаған жылдар бойы бiлiм берудiң барлық
деңгейлерiнде оқытудың әдiстерi мен нысандары өзгерiссiз қалып отыр, дайын
бiлiмнiң көзi ретіндегі педагогтiң мiндетi туралы ескiрген түсiнiк
сақталған.
Педагог
кадрларды даярлау, қайта даярлау және бiлiктiлiгiн
арттыру
Педагог мамандықтары бойынша базалық даярлықты оқитындар контингентi 167 мың
адамнан астам және жылына 22 мыңнан астам мұғалiм шығаратын 34 жоғары оқу орны
19 педагогикалық мамандық бойынша жүргiзедi.
Педагогтердi даярлауға арналған мемлекеттік бiлiм беру тапсырысы: 2001 жылғы
5655 грант пен кредиттен 2004 жылы 6075-ке дейiн
өстi.
Қайта даярлау және бiлiктiлiгін
арттырудан өткен мұғалiмдердiң саны өсiп келедi: 2001 жылы - 42784 мұғалiм, 2003
жылы - 48157. Алайда бұл әрбiр мұғалiмнiң бiлiктiлiк арттыру курстарынан кемiнде
бес жылда бiр рет өтуiн мiндеттейтiн "Бiлiм туралы" Қазақстан Республикасы
Заңының ережелерiн iске асыру үшiн жеткiлiксiз, оған сәйкес жыл сайын 54000
мұғалiм бiлiктiлігін арттырудан өтуге тиiс.
Бейiндiк сыныпта оқытуды, 2 сыныптан бастап шетел тілдерiн, информатиканы
оқытуды көздеу, кәсiптiк мектептердiң желiсiн кеңейту 28 мың педагогикалық
ставканы қосымша енгізудi талап етедi.
Жоғары
оқу орындарының түлектерiн ауылдық жерлерде жұмыс iстеуге тарту және орнықтыру
тетiгiн әзiрлеу қажет.
Жоғары оқу орындарының
мүмкiндiктерi педагог кадрлардың бiлiктілігін арттыруда жан-жақты
пайдаланылмайды. Педагог кадрлардың бiлiктiлiгiн арттыру және қайта даярлау
мәселелерiн шешу жөнiнде шет елдермен тәжiрибе алмасу нашар дамыған. Бiлiм беру
ұйымдарының басшылары мен қызметкерлерінің жаңа бiлім-бiлiктi игеруiн
материалдық және моральдық тұрғыдан көтермелеу тетiктерi тиiмдi түрде жеткiлiктi
пайдаланылмайды, практикалық қызметке бағдарланған оқытудың белсендi тренингтік
технологияларының енгізiлуi нашар.
Білім
берудi ақпараттандыру
Орта бiлiм беру жүйесiн ақпараттандырудың мемлекеттiк
бағдарламасына сәйкес жалпы бiлiм беретiн мектептердi 100 пайызға
компьютерлендiру аяқталды. Орталық коммуникациялық торап құрылып, оған Бiлiм
және ғылым министрлiгiнiң орталық аппаратының торабы және облыстық бiлiм
департаменттерінің телекоммуникациялық тораптары қосылған. Жалпы орта бiлiм
беретін ұйымдарға арналған электрондық оқулық басылымдары мектеп пәндерiнiң
25%-ын қамтиды. Қашықтан оқытудың спутниктік арнасына республиканың алты
облысының 717 мектебi қосылған (8,7%).
Сонымен
қатар, ақпараттық және коммуникациялық технологияларды (бұдан әрi - АКТ) дамыту
және оларды бiлiм беру саласында қолдану қажеттіктен әлдеқайда артта
қалуда.
Қазақстанда бiр компьютерге жалпы
бiлiм беретiн мектептердегі 54 оқушыдан келедi, бұл ЮНЕСКО-ның деректерi бойынша
ТМД елдерiнiң арасындағы ең жоғары көрсеткiштердiң бiрi (Ресейде - 59). Сонымен
қатар 2002 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдерi бойынша бұл
көрсеткiш 13-ке теңелдi, Латвияда, Венгрияда және Чех Республикасында бұл
тиiсiнше 5, 9 және 15-тi құрады. 2004 жылдың басында Ұлыбританияның орта
мектептерiнде 1 компьютерге 5 оқушыдан келген, АҚШ-та -
4.
Қазiргi таңда Интернет желiсiне қосылуға
Қазақстан мектептерiнiң 44%-ы ғана қол жеткiзген. Финляндияда 1999 жылы 90%-дан
астам мектеп, 2000 жылы Эстония мектептерінің 100%-ы, Австралия, Канада,
Исландия мектептерiнiң 80%-ы, Венгрияда 58%, Экономикалық ынтымақтастық және
даму ұйымы елдерi бойынша мектептердiң орташа есеппен 52%-ы Интернет желiсiне
шығу мүмкiндiгiне қол жеткiзген.
Кәсiптік
мектептер (лицейлер) мен колледждерде бiр компьютерге тиiсiнше 31 және 25
оқушыдан келедi. Ин