ҚАЗАҚСТАН
РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ
ҮКІМЕТІ

  Арғы-бергі тарихқа көз жүгіртсең өтер ғасыр мен келер ғасырдың құйылысы қашан­да оңай болмағанын аңғарасың. Біз үшін де өткен 16 жыл жеңіл бола қой­ған жоқ. Басқаны қайдам, осы уақыт ішінде өзіміз жақсы білетін “білім жа­ры­сы, ғылым талабы” (А.Байтұрсынұлы) деп ұмтылған үстіне ұмтылумен келе­міз. Біріне-бірі жалғасқан реформалар мен бағдарламалар аз жасалған жоқ. Білім-ғылымға қажет заңдар да қабылданды, небір жоспар-жобалар да түзілді. Сол үрдіс әлі жалғасып келеді. Нәтижесін қалың жұрт көріп, біліп отыр. Осы саланы қай­тсем көркейтем, көгертем деген 10 министр кетіп, 11-ші министр Жансейіт ТҮЙМЕБАЕВ іс басында отыр. Қатпары қалың, көрер көзі көп, жауапкершілігі же­тіп артылатын, сыншысы мен міншісі де осал емес саланың дәл қазір тізгінін ұс­тап отырған лауазым иесімен не бітті, не қалды деген төңіректе әңгімелескен едік.

ҰБТ-да ұпайын түгендейтіндерге тосқауыл қойылады

– Жансейіт Қансейітұлы, әңгіменің әлқиссасын ҰБТ-дан бастасақ, қарсы бола қоймассыз. Себебі, Отанымыздағы үлкен-кіші биыл тест қалай өтер екен деген алаң көңілде. Дегенмен, талапкерлердің білімін әділ бағалаймыз, жең ұшынан жалғас­қан­дар­ға тосқауыл қоямыз деген ниетпен енгізген тестілеу жүйесінде неге ақау жиі кездесетін болып барады?

– Астары қалыңдау сұрағыңыздың төркінін түсініп отырмын. Өткен жылы талапты қанша жерден күшейткеннің өзінде де олқылық орын алғаны рас. Тест өтетін әр пунктте құзырлы министрлік, аудан әкімдігі, аудандық білім беру бас­қармасы, “Нұр Отан” пар­тия­сы, жастар саясаты мекемесі, ата-аналар, ішкі істер және қауіпсіздік комитеттері, баспасөз қызметкерлері қатысқан мем­ле­кеттік комиссия жұмыс істеді. Бұл аз құрам емес, сөйте тұра сынақ кей жер­лерде әділ болмай шықты. Мүдделі адам­дар бар екені аңғарылып қалды. Жер­гі­лікті жердегі басшылар ҰБТ өткеннен кейін біздегі білім сапасы биыл жоғары болды деп ақпарат беретінді әдетке ай­нал­дырып алған. Әйтсе де оқушының 11 жыл ішінде алған білімі мен сынақтағы қол жеткізген балы бір-біріне сәйкес кел­мейді. Оны жоғары оқу орнына түскен­нен кейінгі емтихандардан көріп жүрміз.

Заман қанша жаңарғанмен ескі пси­хо­логия қалмай келе жатқан секілді. Қа­зір тестің нәтижесі 5-6 мүддені біріктіріп отыр. Біріншісі – оқушының мектеп бі­тіруі, екіншісі – республиканың, облыс­тың, ауданның рейтингі, үшіншісі – “Алтын белгіні” дәйектеу, төртіншісі – оқу бітіру аттестатын тапсыру, бесіншісі – жоғары оқу орындарына (ЖОО) түсуге жол ашу – осылай кете береді. Техника да­мыған дәуірде де программалау, жоспарлау жағынан көп құйтырқылықтар бар екен. Соны кейбір суық қолдылар пайдаланып, бүкіл жақсы істің бетіне шіркеу болып қонып жүргенін осы арада ашық айта кетуіміз керек.

– Биыл ҰБТ қалай өтеді?

– Қабылдау ережесіне өзгеріс енгізуге ұмтылғанмен, ол талпыныс алдағы жыл­дың еншісіне қалдырылды. Биыл жыл­да­ғыдай сынақ үрдісі сақталады. Отанымыз бойынша 154 емтихан өткізетін пункт ашылып, дайындық жұмыстары жүр­гі­зіліп жатыр. Жоғарыда айтқанымдай, кең құрамдағы мемлекеттік комиссия жұмыс істейді. Тестілеу орталығында арнайы бөлім құрылып, қауіпсіздікті сақтайтын ди­ректордың жаңа орынбасары бекітілді. ҰБТ-ның дұрыс жауаптарының коды, тест мазмұны мемлекеттік құпия құ­жат­тар қатарына кірді. Бұл ақпараттың сырт­қа шығуына бірден-бір тосқауыл деп біле­мін. Егер ондай жағдай кездесіп қала­тын болса, кінәлі адам қатаң түрде қыл­мыс­тық жауапкершілікке тартылады. Мемлекеттік құпияны ашуға ешкімнің қақысы жоқ.

– Осы тест тәсілі ұрпақты жаттанды­лық­­қа үйретіп, сөйлеу қабі­ле­ті­нен айырып, техникаға телміртіп қоймай ма?

– Олай деуге бола қоймас. Ұлттық бірыңғай тестілеу жүйесі әлем елдері қолданып келе жатқан бірден-бір сенімді тәсіл. Ол оқушылардың білімін бағалауда субъективті кедергілерді болдырмаудың үздік жолы деп бағаланып отыр. Өкініш­тісі, біз сол үдеден шыға алмай жүрміз. Өз байламым бойынша алдағы жылдан бас­тап әлгі 5-6 мүдде тоғысатын сынақ ста­тистика үшін ғана пайдаланылып, жо­ға­ры оқу орнына түсем деген талапкерлер 3 пәннен бейімдік емтихан тапсыруы тиіс. Ондай сынақ шашыранды түрде емес, ұзын саны 16 жерде, яғни облыс ор­талықтары мен 2-3 ірі қалада өтетін болады. Шын ниетпен оқуға ұмтылған білімді талапкер, үмітін үкілеген олардың ата-анасы мұны қолдайтынына сенім­ді­мін. Мықты үміткер неден қорқады. Кез келген жерге барып сынақ тапсыра бе­реді. Кешегі КСРО заманында солай бол­ды ғой. Өтпелі кезеңде халықтың жағ­дайын ескеріп тест пункттерін көбейттік. Бірақ сол қамқорлықты кейбіреулер өз мүд­десіне пайдаланып, қараулыққа тал­пы­нып, білім сапасын қолдан өсіріп, жал­ған абыройға ие болғысы келеді. Мұндайлардың жат қылығы нық сенімге селкеу түсірері сөзсіз. Бұған енді төзуге де, жол беруге де еш болмайды. Білім са­пасы – сөз жүзінде емес, бұлтартпайтын көрсеткішпен, яғни жоғары оқу орын­дарына топты жарып түскен жүйрік­тері­мен, міне, биыл көтеріңкі балмен емес, нағыз білімімен келгендер алдымызда отыр, деген жоғары оқу орындары оқы­ту­шы-профессорлардың уәжімен дәйек­тел­сін. Сонда ғана қай-қайсымыз да бір-біріміздің жүзімізге күмілжімей қарайтын боламыз. Біз ендігі жерде балабақшада үйрететін тәрбиеден бастап, барлық дең­гейдегі білім сапасын арттыруға тас түйін күш салуымыз керек. Өз атағымызды шығаруды емес, күні ертең солармен мақ­танып, біз өсірген ұрпақ бұл дей­тіндей ой-өлшемі биік, парасат-пайымы мықты түлектерді қанаттандыруды бірін­ші кезекке қоюымыз қажет. Бұл алдыңғы толқынның мойнындағы зіл батпан қарызы мен парызы деп білемін.

Біздің кейбір мамандарды шетелдіктер қара жұмысқа да алмайды 

- Өзіңіз айтқан қарыз бен парызды мүлтіксіз орындаудың жолы қалай десек, қандай уәж айтар едіңіз?

– Мен осы салаға басшылыққа кел­ген соң маман дайындаудың шешімі қа­лай табылып жатыр деген мәселені зерт­теп, зерделеп көрдім. Отанымызда 180 жоғары оқу орны, олардың 80 филиалы бар екен. Елбасының тапсырмасымен оңтайландыру саясатын жүзеге асыруға кірістік. Жүйелі тексерулердің нәти­же­сін­де 36 жеке меншік жоғары оқу орындары жабылды. 80 филиалдан 18-і ғана қалды. Бұл арада олардың дені диплом беруді ғана ойласа, екінші жағы сол дипломды алса мұратына жететіндей көрген. Алғаш рет экономика, педагогика, заңгер маман­дық­тары бойынша сырттай оқитын сту­денттер үшін мемлекеттік аралық бақылау жүр­гізілді. Нәтижесінде сырттай оқи­тын­дар­дың 17 пайызы қажетті деңгейдегі көр­сеткішке қол жеткізе алмады. Кәсіптік тех­ни­калық мектеп пен колледждердің 6 мың­ға жуық түлегінің 50 пайызы сынақтан сү­рін­ді. Білімді жақсы беріп жатырмыз де­гендердің уәжіне осының өзі мысал бола алады. Несін жасырайық, заман осылай, нарық талабы деп өз адамдарымызға білім беруді саудаладық. Нәтижесі көңілден шықса еш қарсылық жоқ қой. Оның үстіне бір кездері осы жеке оқу орындарын ашу арқылы бәсекелестік күшейеді деген ізгі ниет те ақталмай қалғанын айтсақ ар­тық­тық етпейді. Бұл арада мысалға жүгіне отырып жауап берсем, әңгіме созылып кетері анық. Ұзын саны 98 жоғары білім ұясының өз жұмысын тоқтатуынан-ақ көп нәрсені аң­ғару­ға болады. Өткен айдың соңында ми­нистрліктің кеңейтілген алқа мәжілісін өт­кіздік. Бұрынғыдай республикалық, облыс­тық деңгейдегі басшылармен шектеліп қалмай, алғаш рет аудандық білім беру мекемелерінің басшылары, тіпті кейбір аймақтардағы мектеп директорлары – бір сөзбен айтқанда, білім беру саласында жүрген барлық буын өкілдері шақырылды. Жоғарыда не болып жатыр, төменге жетпей жатқаны қайсы – жетістік те, кемшілік те талқыға түсті. Ашық қоғам құрып жатқанда бір бірімізге тура қарап отырып пікірлестік. Алыс аудандардағы, тіпті қияндағы елді мекендердегі 420-ға жуық шағын комплекті мектеп шаруасынан бастап, бүкіл қоғам бо­лып қарсы күресіп жатқан жегі құрт жем­қорлыққа дейін ашық айтылды. Ол тұс­пал­мен емес, нақты мысалдармен алға тар­тыл­ды. Мыңдаған маман дайындадық дейміз, ал олардың санаулыларын болмаса, көпші­лігін шетелдік компаниялар қара жұмысқа да алмайды. Бұл қалай, кім жауап беруі керек деген сұрақтар төтесінен қойылды. Біз алдағы уақытта ондай босаңдыққа жол бермейміз, жоғары оқу орындарына деген талапты күшейте береміз. Үстіміздегі жылы Қазақстанның жоғары оқу орындарында ха­лықаралық аккредиттеуді жүргізу бас­та­лады. Жеті бағдарлама бойынша 5 ұлттық университетке қаражат қарастырылған. 2009 жылы сондай аккредиттеуге тағы да 3 бағдарлама ойластырылса, 2010 жылы 5 университет институттық аккредиттеуге кіріседі. Халықаралық аккредиттеу – халықаралық білім беру қауымдастығында біздің дипломдарымыз бен жоғары оқу орындарымызды танымал етеді. Әлемдік дәрежедегі атақты жоғары оқу орындары­ның қатарына қосылуға мүмкіндік береді. Осындай батыл қадамдарсыз дүниежүзілік бі­лім кеңістігіне кіре алмайтынымыз бел­гі­лі. Егер осы мақсатқа қол жеткізсек, біз­дің жоғары оқу орындары берген диплом бүгінгідей “от басы, ошақ қасында” қалып қоймай, төрткүл дүниедегі айналысқа қо­сылады. Сол секілді кредиттік технология мен қашық­тықтан оқытуды іске асыру арқылы да оқытушы мен студенттің жауап­кер­шілігін арттыруға болады. Және бір мәселе, бұрынғыдай кез келген мамандық емес, еліміздің дамуына ауадай қажет ма­мандықтар бойынша оқыту жолға қойы­ла­тын болады. Қазір ол мамандықтар сарапталу үстінде.

Мен жоғарыда өткен жылы жабылған оқу орындары мен олардың филиалдары туралы айттым. Биылғы жылдың басында соларды қайта тексерсек, кейбіреулерінің жасырын жұмыс істеп жатқаны анықталды. Енді олар заң талабына сай жауап береді.

Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың тех­никалық және кәсіптік білім беру құ­рылымын дамыту жөніндегі нақты тапсыр­ма­сына орай, 4 мемлекеттік кәсіптік мектеп ашылды. 8 оқу жүйесі құрылды, жабылған 9 жоғары оқу орнының базасында тех­ни­ка­лық және кәсіптік білім беру орталық­тары құрылды. 14 кәсіптік мектеп 2 млн. доллардан асатын сомаға интерактивті кабинеттермен жабдық­талды. Алғаш рет шет елдің жетекші орталық­тарымен тығыз қарым-қатынас орнап, мамандар алмасу ісі жалғасын тауып отыр.

Біздің бүкіл ел көлеміндегі білім беру ісі­нің әр қадамын, оқытудың сапасын үздіксіз тек­серіп отыруға мүмкіндігіміз жете бер­мей­ді. Бір кездері осы білім беру саласын бір­неше министрлік, кәсіптік оқуды қа­рай­тын арнайы комитет басқаратын ғылым Ұлт­тық Ғылым академия­сы құзырында еді. Қазір сол бір министр­ліктің орнын 20 адам­нан тұ­ра­тын департамент атқарып келеді. Ендеше, егемен елдің әр азаматы елдікті ойла­са, күні ертең ізімді басып, ісімді жалғайтын ұр­пақ тағдырына жауаптымын десе, кем­шілікке кеңшілік жасамауы тиіс. Әрине, же­тіс­тігіміз бар. Жақсы азаматтар, өз ісіне бе­ріл­ген, ұлттық ұйытқысы, халықтың қа­дір­л­ісі саналған адал жандар, алғыр студент­тер, оқушылар жетіп артылады. Мен кем­ші­лік туралы айтқанда, мұны естен шы­ғарған жоқпын. Біз ұлы Ахаң, ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы айтқандай, жоғымыз­ды іздеп жүрген жоқшы екенімізді еске салғым келеді. Барымызды ешкім тартып алмайды. Сол барды жоқты түгендеу арқылы толықтырай­ық деген ізгі ниетті қалың жұрттың алдына көлденең тартып отырған жайым бар.

– Жан дүниеңізді тербеген мәселе кімнің де болса рухын оятады деген ойдамыз. Өзіңіз шырылдап отырған ұрпақтың отбасынан кейінгі алтын ошағы балабақша ғой.

– Иә. Бұл салада да толғақты мәсе­ле­лер көп-ақ. Тәуелсіздігімізді алғаннан кейінгі аласапыран жылдарда 7 мыңнан аса балабақша сатылып кетті. Қазір ауылдағы балалардың 21 пайызы ғана балабақшаға ба­рады. Ал қалалық мектепке дейінгі меке­мелердегі 140 мың орынға 175,5 мың бала барып жүр. Астанада 100 орын 158 балаға тиесілі. Түсіп жатқан өтініш 2006 жылы 132 мыңға таяу болса, 2007 жылы 185 мыңға көте­рілді. Дегенмен, жасалып жатқан жұ­мыстар да баршылық. Өткен екі жыл ішін­де мектепке дейінгі мекемелер саны 1761-ге жетті. Осының ішінде жаңадан салын­ғаны да, бұрын коммерциялық мақсатқа беріліп, кері қайтарылғаны да бар. Бүгінде өңірлерде 20 балабақшаның құрылысы жүргізілу үстінде. Оның 8-і республикалық, 12-сі жергілікті бюджеттен, 5-уі жеке ин­вес­тиция есебінен қаржыландырылуда. 2007-2009 жылдары республика бойынша 55 балабақша салу жоспарланса, оған қа­рас­тырылған қаржының көлемі 20,5 млрд. теңге. Кезінде сатылып кеткен балабақ­ша­ларды қайтару жайы баяу да болса жүріп жа­тыр. Бұл істе кейбір облыс әкімдерінің жіті қимылының нәтижесінде 226 бала­бақ­ша мемлекет меншігіне көшті. Өркениетті елдерде үйренер бір жақсы үрдіс бар. Құны өтелген ескі ғимараттар, тіпті зауыт-фаб­рикалар болса да халықтың пайдала­нуы­на тегін беріліп жатады. Біздің азамат­тар кеше сол 7 мың балабақша үйін көк ти­ынға алса, одан кейін миллиондап пайда көргені шындық. Олай болса, сатып алың­дар деп, қол жетпейтін құнды айт­пай, бір кездері халықтың маңдай теріне, та­бан ақысына тұрған дүние ғой, енді өзде­ріне қайтарайын деген ақ ниетті жандар төбе көрсетіп жатса, нұр үстіне нұр болар еді.

– Жансейіт Қансейітұлы, сіз орынды мә­се­лені ортаға салып отырғанда, біз де мына бір жайды айта кетсек дейміз. Түбі бір түрік бауырлардың қалтасы қалыңдаса ал­ды­мен халыққа қажет білім ұясын салып, ішін жабдыққа толтырып, сыртының сән-сал­танатын келістіріп беретін жақсы әдет бар екен.

– Бар. Оған өзім талай рет куә болдым. Түркияда жеке адамдардың тікелей қол­дауы­мен мектептер жүйесін салу жақсы да­мыған. Білім мен ғылымның, ұрпағының болашағын ойлаған жұрт солай істейді. Бізде мұның бәрін тиісті орындар ғана атқаруы керек секілді. Шынына келсек, олай емес. Халықтық іс, ұрпаққа жасаған ша­рапат – ол мәңгілік болып саналады. Ұр­пағымыз білімді болса, білікті болса жү­рер жол қашанда анық, шығар биік талас­сыз. Ал оған жете мән беру, ұтымды ұйым­дастыру бізге жүктелген міндет. Осы жерде Абай данышпанның: “Құдайдан қорық, пендеден ұят, балаң бала болсын десең – оқыт, мал аяма”, деген сөзі ойыма ора­лып отыр. Отанымызда мешіт салу ісі жақ­сы жүріп жатыр. Дұрыс, қолдаймын. Қазір егемен елімізде мыңдаған мешіт бой тік­те­ді. Имансыздықтан имандылыққа бет бұрғанның белгісі ғой бұл. Сол мешіттерге ертең кім барады, әрине, бүгінгі ұл мен қыз. Оларды мек­тептен бастап сол иманды­лық­қа, ибалы­лыққа баулуды көп болып қолға алуымыз керек. Бұған біз ғана емес, дініміз бен тіліміздің, діліміздің туын көтеріп жүр­ген азаматтар да атсалысуы қажет. Осылай дей отырып, мешіт тұрғызу үрдісін мектеп салу дәстүріне қарай бұрсақ деген ойды ха­лық­тың талқысына ұсынуды жөн көріп отырмын.

12 жылдыққа түбі көшеміз

– 12 жылдық білім беруге өтеміз дегелі біраз жыл өтті...

– Неге көшпейтін болдық, кейінге қа­шанғы ысыра береміз, себебі не деген сұ­рақтарды қарша боратпақ ниетіңізді түсін­дім. Басы ашық нәрсе — әлемдік көштен қалмауымыз керек. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасы да осы бағытта. Әр істің бастауына қарай нәтижесі де бо­луы тиіс. 12 жылдықты кейінге шегерудің бірнеше объективті себептері бар. Ең бастысы, материалдық базамыз олқы соғып тұрғанын бүгіп қала алмасақ керек. Сол материалдық базаның қадасын мықты қақпай тұрып, көш жүре түзеледіге тәуекел еткеннен пайда болмайды. Ең алдымен оқушыға ауыр тиеді. Оның үстіне 6 жас пен 7 жас қатар келсе, қиындық туғызбай қой­майды. Және республикадағы әрбір үшінші мектеп физика, химия, биология пәндеріне арналған оқу кабинеттерімен, спорттық залдармен қамтамасыз етілмеген. Тек қана 28 пайыз мектепте лингафондық және мульти­медиялық кабинеттер бар. 65 пайыз мек­теп екі, 108 мектеп үш ауысымда жұ­мыс істейді. 217 мектеп апатты жағдайда тұр­ған ғимараттарға орналасқан. 95 пайыз мектеп күрделі жөндеуді талап етеді. Бұған қоса еліміздегі мектептердің 94 пайызы өткен ғасырдың 90-шы жылдары салынған. 1970-1990 жылдары алынған жиһаздар талапқа сай екенін былай қойып, көрудің өзі көңілге қаяу түсіреді. Біраз облыстарды арнайы комиссия шығарып тексергенде 12 жылдыққа көшу бүгін-ертең бола қоймай­ты­нына көз жетті. Кейбір білім ұяларының қазіргі деңгейі өткен ғасырдың 50-60 жыл­дары­нан онша алысқа кете қоймапты. 20 пайыз­дан астам мектеп үйінің топырақ кесек­тен тұрғызылғаны анықталды. Ол енді бар мен жоқтың арасындағы “ғимарат” десек, қателесе қоймаспыз. Тағы бір мысал, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарын­да­ғы мектептердің 50 пайызы 1970 жылға дейін салынса, 85 пайыз жиһазының то­зы­ғы жеткен. Олардың үштен бірі пешпен жылытылады. Су құбыры тек облыс орта­лық­тарындағы мектептерде ғана бар. 70 пайызы көшедегі құдықтар мен колон­калардың суын пайдаланады. 90 пайыз мектептің дәретханалары сыртта орналасса, 28 пайызында асхана жоқ. Бүкіл елімізде 7876 мектептің 1100-ден астамы Оңтүстік Қа­зақстан облысында екенін ескерсек, олар­дың жағдайы жоғарыдағыдай екен. 12 жылдыққа жеделдетіп көшеміз деу мұндай жағдайда асығыстық болатын тәрізді.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың ұйыт­қы болуымен білім, ғылым саласына қаржы аз бөлініп жатқан жоқ. Әйтсе де сол қаржының 82 пайызы еңбекақыға кетеді. Өзге де шығындар баршылық.

Президенттің сара саясаты еліміздің эко­номикасының қарыштап дамуына, ха­лық­тың әл-ауқатының артуына мол мүм­кін­дік туғызып отыр. Өткен 3 жыл ішінде 230 мектеп пайдалануға берілді. Екі ауы­сым­да оқып жатқан мектептердің саны 77-ге, үш ауысымда білім беретін мектептер 10-ға кеміді. 12 жылдыққа дайындық жал­ға­суда. Оның мемлекеттік стандарты әзір­лен­ді. Байқау оқулықтар шығып жатыр. 104 мектепте тәжірибе жүргізілу үстінде. 2004 жылы 42 оқушыға 1 компьютерден келсе, 2007 жылы 21 оқушыға 1 компьтерден бол­ды. Мектептердің 96 пайызы интернетке қосылып, білім беру порталы және оқу те­ле­дидары құрылды. 1600 мектеп интер­актив­ті тақталармен қамтамасыз етілді. Бұл игілікті іс биыл да жалғаса береді.

Мұғалім мәртебесін заң қорғайды

– Өткен жылы “Білім туралы” жаңа заң қа­былданды. Осы заңда көптің көкейінде жүр­ген қиын түйін мәселелердің шешімі ай­қын­далды. Енді соның орындалу барысы қалай?

– Елбасы Жарлығымен бекітілген бұл заңмен бірге “Қазақстан Республикасын­да­ғы ғылымды дамытудың 2007-2012 жыл­дарға арналған мемлекеттік бағдарламасы” әзірленді. “Қазақстан балалары” бағдар­ла­ма­сы бекітілді. “Техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2008-2010 жыл­дар­ға арналған мемлекеттік бағдарламасы” жа­сал­ды. Ең бастысы, “Педагогикалық қыз­мет­керлердің мәртебесі” деген арнайы бө­лім алғаш рет заң тармағынан орын алды. Бұл арқылы мұғалімдер сен кімсің, дегенге мен мұғаліммін деп батыл түрде жауап бере алатын болады. Енді білім саласының қыз­меткерлерін, мұғалімдерді еріктерінен тыс білім беру жұмысынан басқа салаға ешкім де жұмсай алмайды. Олардың құқығына нұқ­сан келтіріп, үстемдік жасау заңға қай­шы болып табылады. Төрткүл дүниеде сауат­ты адамдардың барлығы қабылданған заң шеңберінде өз құқығын қорғайды. Біздің мұғалімдерге де сондай жағдай жа­салды. Бұдан кейінгі шаруа олардың өзіне байланысты болмақ. Және бір айтарым, бас­тауыш мектептерде педагогикалық жүк­теме аптасына 20 сағаттан 18 сағатқа дейін төмендетілді. Бұл еңбекақыны 10 пайызға бірден көтереді. Әлеуметтік кепілдіктер де ұлғайтылды. Айталық, ауылдық мектеп­ мұғалімдеріне отын сатып алуға ақшалай өтемақы 25 пайыз көлемінде белгіленді. Оның ішінде сауықтыру жәрдемақысы, “Үздік педагог” атағын иеленушілерге айлық есептік көр­сет­кіштің 1000 еселенген, “Жоғары оқу ор­ны­ның үздік оқытушысы” атағына 2000 есе­ленген мөлшерде мемлекеттік грант төленеді.

Мен мектеп оқушыларының арасында небір талантты оқушылардың бар екенін әркез мақтанышпен айтып жүремін. Олар “Дарын” орталығының ұйытқы болуымен дүние жүзінің барлық өңірлерінде өтіп жататын білім сайыстарына қатысып, Ота­ны­мызды танытып келеді. Өткен жылы олар 35 алтын, 53 күміс, 79 қола медальға ие бол­ды. Сондай танымалдылықтың әсері болуы ке­рек, 2010 жылы 51-ші халықаралық мате­матикалық олимпиадасын Астана қаласында өткізуге шешім қабылданды. Оған әлемнің 100 елінен 1500 оқушы қатысатын болады.

Иә, мұғалім мектепке барып қайтумен шек­телмей, әркез белсенді болуы тиіс. Зер­делеп көрсек, ұстаздар қауымының кең оты­рып әңгімелесетін педагогикалық кеңе­сінің рөлі төмендеп кеткені анықталды. Соны жандандыру мақсатында жаңа ереже бекітілді. Ұстаздар қауымы өздерінің ал­қа­лы отырысында пікірлерін ашық айтып, еркін болуына бұл ереженің септігі тиеді деген үміттемін. Жаңа заң бойынша облыс­тық білім департаменттері басшыларын ми­нистрліктің келісімімен тағайындау жүзеге асырылуда. Министрлік білім мен ғылым жүйесінің стратегиялық, саяси мәселелерін шешсе, облыс әкімдері жергілікті жерде соның орындалуын қадағалайды. Біз бұл тұрғыдан ортақ істі мүлтіксіз атқарау жо­лын­да бірлікте жұмыс істеп келе жат­қанымызды айта кетуге тиістімін.

Осындай мүмкіндік жасалып жатқанда алмақтың да салмағы болатыны бел­гі­лі. Көңілді әлі де болса күпті етіп отырған білім сапасын көтеру – ең алдымен мұға­лім­дердің қолында екенін ешкім жоққа шығара алмаса керек. Оларға миллион­да­ған ұрпақтың тағдыры сеніп тапсырылған. Сенімге селкеу түсіп, берген мәртебе биі­гі­не көтеріле алмайтындар табылып жатса, бұл орыны ешуақытта толмайтын өкініш қой. Кейде мектепте болсын, жоғары оқу орындарында болсын оқытушысына шә­кір­ті сай келеді. Мұның екі жағы бар. Жақ­сы – сүйсінтеді, жаман – күйінтеді. Бірдің кесірі мыңға, дегендей, жат қылық­та­ғы­лар бірін бірі қиядан тауып, мүдделес бо­лып жататыны бар. Көзге түрткі кем­ші­лік­тің ұсқынсыз ұясы солардан шығады. Біз ондайлардың жолын кесу мақсатында, мек­тептер үшін тәуелсіз тексеру бағдарла­ма­сын, ЖОО кредиттік оқыту техноло­гия­сын түбегейлі енгізуді қолға алдық.

– Елбасының “Болашақ” халықара­лық бағдарламасына біраз өзгерістер ен­гізілгенінен хабардармыз. Соған тоқтала кетсеңіз. Халық­тың қыруар қаржысына шет елде оқып қайтқан түлектердің 41,3 пайызы жеке ком­панияларда қызмет істейді екен. Мұн­дай жағдайда олар талап­керлердің оқуы­на ақша бөлу жағын ойластыруы керек шығар деген пікірімізге қандай уәжіңіз бар?

– Ең біріншіден, жаңа ережеге сай дүние жүзіндегі беделді оқу орындарына барып оқуға ұмтылған үміткерлер мемлекеттік тілді білетінін дә­лелдеп тестен өтуі тиіс. Екіншіден, ба­калавр, магистр, клиникалық орди­на­ту­ра бойынша оқитындардың жас мөл­ше­рі 17 мен 40, ал докторлық дәреже алу, ғылыми тағылымнан өту 25-40 жас болып белгіленді. Ауылдан шыққан та­лант­ты балалардың шет тілін үйренуіне де ерекше жағдайлар қарастырылған. Сұрақтың екінші бөлігі ойластыруға тұрады.

Оқулық оңбай білім оңа ма?

– Білім берудің алтын діңгегі оқулық пен оқу әдістемелері екені бесенеден белгілі. Бірақ осы салада да айғай-шу аз болып тұрған жоқ. Бұған не айта аласыз?

– Басын ашып алатын нәрсе, оқу­лық­тың авторлары қарапайым адамдар емес. Шетінен ғалым, жоғары оқу орын­дарының оқытушы-профессоры деген атақтары бар адамдар, тіпті араларында академик мәртебесіне ие тұлғалар да жүр. Сөйте тұрып, оқулық жазуға селқос қарау мәселесін мен кешіруге болмайды деп ойлаймын. Біз оқулық авторларына талай рет ескертулер жасадық. Ақыры 200-ден астам оқулықты тексергенімізде көптеген кемшіліктер анықталды. 17 оқулық қолданыстан шығарылып, 100-ге жуығына өзгерістер енгізілді. Оқулық жазу жөніндегі тәжірибеміздің аздығы да кемшілікке жол ашқан секілді. Мәселен, Ресейде оқулық жазумен айналысатын ар­найы бір институт жұмыс істейді. Біз­де қазірше ондай мүмкіндік болмай тұр. Ендігі жерде талапты күшейтеміз. Оқулық жазу ережесі қайта бекітілді. Ол бойынша оқулықтың сапасына автор да, оқулық орталығы да, Ы.Алтынсарин атындағы Білім академия­сы да, сарапшы мамандар да тікелей жауап беретін бола­ды. Сол оқулықтарды шығаратын бас­паларға да жоғары талап қою мәселесін қарастырып жатырмыз.

– Жансейіт Қансейітұлы, әңгімеміз­дің бағытын ғылымға қарай бұрсақ. Өткен жылы “Ғылым туралы” заң қабыл­данды. Осы заң аясында қандай жұмыстар атқарылуда? Әсіресе, ғылыми жаңалықтардың өндіріске енгізілуі, ғылыми атақты “керек тастың ауырлығы жоқ” деп қанжығасына байлайтын “жиендер” туралы байламыңыз қандай?

– Аталған заңда біраз мәселелер өз шешімін тапты. Мәселен, ғалымдардың жалақысын мемлекеттік қызметкер­лер­дің деңгейіне теңестіру, оларды әлеу­мет­тік жағынан қолдап отыру, белгіленген тәртіппен мемлекеттік тұрғын үй бағ­дар­ламасы бойынша үй алуға құқығы, тұрғын үй жағдайын жақсартуды қажет ететін ғылыми қызметкерлерге үй салу үшін жер телімін беру, мемлекеттік ғылыми ұйым таратылған немесе қайта құрылған жағдайда олардың біліктілігіне сәйкес жұмыспен қамтамасыз ету, т.б. шешімін тапты. Сол секілді ғылыми қыз­меткерлердің еңбек демалысы да ұзар­тылды. Еңбекақы төлеуге арналған қолда бар қаражат шегінде ғылым док­тор­ларына жыл сайын 56 күнтізбелік, ал ғылым кандидаттары мен философия докторларына (PhD) 42 күнтізбелік, бас­қа ғылыми қызметкерлерге 35 күнтіз­бе­лік еңбек демалысы беріледі. Бұрынғы заңдарда ғалымдардың ғылыми жұмыс­тарын өндіріске енгізу мәселесі қарас­тырылмаған болса, мына заңда ол бар. Автордың құқы жан-жақты қарас­тырылған. Өнеркәсіптік меншік нысанын пайдалану құқығын беру және патент иеленушінің айрықша мәрте­бе­сі­нің бұзылуына жол бермеу көзделген. Президенттің Жарлығымен бекітілген ғылымды дамытудың 2007-2012 жыл­дар­ға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске асыру үшін 43 млрд. тең­ге­ден астам қосымша қаржы бөлінді. 2015 жылға дейін осы саланы қаржы­лан­дыруды ІЖӨ-нің 2,5 пайызына дейін жеткізу жоспарланған. Және ғылымды дамытудың алты басым бағыты нақ­ты­ланды. Оған арналған ашық типтегі 5 зертхана мен 15 университеттік инже­нер­лік-зертхана құрылып жатыр. Осы арада мен мына бір ойымды да ортаға сала кетсем деймін. Ғылым саласы бой­ынша Елбасы берген тапсырманы мүл­тік­сіз орындау үшін шетелдердегі отан­дас ғалымдарды алдыру жағын ойлас­тырғанымыз мақұл. Ал сұрақтың екінші тармағына берер жауабым, біз ғылыми атақ алуды сән көретіндерге тосқауыл қою мақсатында 176 диссертациялық кеңесті жауып, қайта сүзгіден өткіздік. Қазір 130-ы ғана қалды. Өзгелері жа­был­ды. Өзіңіз айтқан ғылымдағы “жиен­дерге” тосқауыл қоятын “Анти­пла­гиат” атты бағдарламамыз бар. Осын­дай жұмыстар арқылы санда бар, сапада жоқ ғылым кандидаттары мен докторларының еңбектері сарапқа салынатын болады.

Жаңа университет салынып жатыр

– Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың тапсырмасына орай, Астанадан жаңа университет салынып жатқаны белгілі. Осы білім ордасы туралы аз-кем мәлімет бере кетсеңіз.

– Бұл оқу орны шетелдік озық білім беру жүйесімен жұмыс істейтін болады. Қазір 100 гектар аумақты алып жатқан жерде құрылыс қарқынды жүріп жатыр. Оқу ғимараттары бірден емес, біртіндеп пайдалануға беріледі. Биыл бірінші кезеңі бітеді деп отырмыз. Болашақта ең қажет мамандықтарға оқы­татын 4 институтта 20 мыңдай сту­дент оқитын болады. Қазір біз талапты жастарды шет елдерге білім жетілдіру үшін жіберіп жатсақ, аталмыш оқу орны іске қосылған соң ондай білімді Еуропа, АҚШ үрдісімен өзімізде беретін бо­ла­мыз.

– Студенттердің шәкіртақысы 6400 теңге көрінеді. Қымбатшылық қысып бара жатқаны мәлім. Шәкіртақыны өсіру мәселесі таяу уақытта шешімін таба ма?

– Біз мұны назарда ұстап отырмыз. Үкі­меттің қолдауымен таяуда шәкіртақы өсірілетін болды. Ал магистрант­тардың шәкіртақысы 19 мың теңгеге көбейді. Жалпы, жастарға қамқорлық жасау біздің басты міндетіміз болып есептеледі.

– Әңгімеңізге рахмет.

Авторы: Әңгімелескен Сүлеймен МӘМЕТ.